Gdy zostało mu już tylko ostatnie czekanie i cyrkowa klaunada własnej jego pamięci starego morfinisty, Chris Carlisle postanawia umrzeć tydzień przed zapowiedzianą śmiercią. W sumie – nic w tej decyzji nadzwyczajnego. Poniekąd oswoił się. Jest obyty. On, tajny agent CIA, agent od spraw największych, globalnych, przez długie lata wirtuozerskiej służby zakulisowo tkający losy krajów całych, obalający władzę choćby w Gwatemali lub Kongu, teraz zaś, w roku 1973, szykujący Pinocheta do wojskowego przewrotu w Chile – ile razy własnoręcznie przesunął ludziom ich ostatnią datę w tył? Mniej więcej 60. Wystarczy, by zapytać: Przypadek 61. – cóż on zmieni właściwie? I wystarczy, aby dopytać: Co zgrzyta w prawdziwym zdaniu „Postanawia umrzeć przed śmiercią”? Co kłamie? Słówko.

Napisało się: „Postanawia” – i od razu wkroczyła na scenę powaga, dudniąc koturnami. Wkroczyła, zamarła na baczność i patrzy oto w siną dal, walcząc ze łzami, by nie spłynęły, gdyż byłby to znak zniewieściałości. Tak, napisało się: „Postanawia” – a co jeszcze mogłoby się napisać? Może: „Podejmuje”? Owszem: „Podejmuje Trudną Decyzję”, oczywiście wszystko z dużej, największej litery! A może: „Konkluduje po głębokim dumaniu”? Ewentualnie: „Po namyśle, solidnie wspartym rozmowami z księdzem proboszczem, dochodzi do wniosku, iż lepiej by było, gdyby…”? Albo: „Nie chcąc poddać się nowotworowi, sędziwy agent Chris Carlisle dumnie podnosi głowę i wybiera godność decydowania o sobie i odrzuca pokorę przynależną wyrokom boskim, amen”? I co jeszcze przywołać można by było? Które ze szlachetnych pocieszeń wielkich kwantyfikatorów? Którym z tysiąca ciepluchnych lukrów kapnąć, by uwznioślić decyzję Chrisa? „Heroizmem”? „Odwagą”? „Bohaterstwem Na Progu Wieczności”? „Goryczą Samotności Istoty, Która Wybrała Samobójstwo”?

Gdyby Bruno Schulz obejrzał najświeższy film Martina McDonagha „Dziki koń dziewięć”, gdyby zobaczył Johna Malkovicha w roli Chrisa Carlisle’a, albo, co na jedno wychodzi, Chrisa Carlisle’a jako Johna Malkovicha, gdyby nasycił oczy zwłaszcza jego niepowtarzalną twarzą znudzonego sobą Pierrota, ocienioną wąskim, lekko wywiniętym rondem słomkowego pork pie, „pasztecika”, legendarnego kapelutka najwspanialszych jazzmanów tamtych lat, Lestera Younga choćby, albo Theloniousa Monka – raz jeszcze napisałby do Marii Kasprowiczowej list z 25 stycznia roku 1934. Powtórzyłby kolosalne marzenie, swój nigdy nieziszczony sen o obróceniu oblicza człowieka w językowy gobelin, lecz nie w katatoniczną podobiznę, zdjęcie z nieruchomych liter, marną makatkę wiszącą przy piecu, a w snującą się, bez ustanku falującą opowieść. Po 92 latach ponownie ułożyłby i wysłał z Drohobycza te frazy. „Powiedzieć fizjonomię słowami, wyrazić ją bez reszty, wyczerpać świat w niej zawarty – oto, co mnie pociąga: Twarz ludzka jako punkt wyjścia powieści!”

A teraz skok wyobraźni. Oto dzień po wysłaniu do Kasprowiczowej drugiego tego samego listu Schulz zaczyna o poranku tworzyć z twarzy Malkovicha w roli Carlisle’a (trochę jak wirtuozi grający z nut, albo jazzmani improwizujący z byle jakiej muzycznej frazy) księgę, a po miesiącu bądź sześciu miesiącach stawia finałową kropkę. Co wtedy? Okazuje się nieuchronne. Nie znalazło się w księdze miejsce nawet na cień choćby najlichszego z wielkich kwantyfikatorów, com nimi wypchał drugi akapit. Nie zmieścił się najcichszy ton funeralnego patosu i nie błysnęło choćby jedno ziarno z pustyni koturnowych przymiotników, tak łaskawych w napuszonym bredzeniu o osobnych, dotkliwych dziełach sztuki. Ot, palnie się: „Malkovich jest w roli Chrisa genialny!!!!”, po krótkiej zadumie wielkopańsko dorzuci się do tego rewelacyjnego odkrycia wykrzyknik piąty, a nawet, bo co się będziemy ograniczać, szósty – i można spokojnie iść spać. Tyle że – w istocie nic się nie powiedziało, malowniczo machając wytrychem słówka „genialność”. Palnęło się patos, lecz obok, daleko obok filmu, tej McDonagha czystej opowieść o małym umieraniu, tej filigranowej elegii na odejście Chrisa, który, co w jego fachu przecież prawdopodobne, na imię naprawdę mógł mieć zupełnie inaczej, lecz nawet on nie pamięta. Jakie to jednak ma znaczenie? Niebawem Chris wyrecytuje zaklęcie. Jak gdyby to było słowo najbanalniejsze pod niebem, „bułka” lub „masło”, zwyczajnym tonem powie: „Arkansas” – i liczba 61 stanie się jednym z faktów, co nie zostawiają po sobie śladu.

Nic po Chrisie nie zostanie na Wyspie Wielkanocnej. Przybywa tutaj, bo to daleko, najdalej od innych zamieszkałych miejsc świata. 3600 km od wybrzeża Chile, środek Pacyfiku. Nigdzie. A poza tym, w jego sytuacji, po jego decyzji – cóż za urocza ironia imienia wyspy. Jest z Lee Chesterfieldem (Sam Rockwell), wieloletnim swym w CIA partnerem. Właśnie z nim, gdyż nikt, prócz Lee, nie potrafi roztrzaskać pociskiem mózgu, nie robiąc wokół przedziurawionej głowy większego, może nawet żadnego galaretowatego bałaganu. Ot, otwór z przodu, otwór z tyły, trochę schnącej czerwieni, to wszystko. Ktoś jeszcze? Raczej coś. Mieszek z morfiną i dyktafon, w którym Chris próbuje nagrywać swą biografię, owe iście cyrkowe gagi pamięci, przez czułą morfinę przemienionej w karłowatego klauna, speca od robienia sobie tandetnych jaj z przeszłości sędziwego Pierrota o twarzy godnej ołówka Brunona Schulza (i niczego poniżej), Pierrota w kultowym kapelutku niepowtarzalnych jazzmanów, w słomkowym pork pie, „paszteciku” bliźniaczo podobnym do „pasztecika”, który Buster Keaton, staruszek, umykając przed bezlitosnymi spojrzeniami rzeczywistości, nosi w napisanym i wyreżyserowanym przez Samuela Becketta filmie zatytułowanym „Film”. I jeszcze strzępy dawnych dni, kilka razy mruczące w słuchawce telefonu choćby głosem doszczętnie znarkotyzowanego szefa Chrisa i Lee.

Beckett, Keaton i opowieść „Film”. A wcześniej – opowieści Lestera Younga i Theloniousa Monka. I twórca „Sklepów Cynamonowych”, który pragnął stworzyć powieść z ludzkiej twarzy. Lecz istnieją twarze, co przyciągają do siebie historie już napisane, już namalowane obrazy, zagrane melodie, skończone rzeźby. Ile takich starych opowieści sunie w stronę twarzy Malkovicha-Carlisle’a? A obok oblicza „Dzikiego konia dziewięć” McDonagha – jak wiele bajek brzęczy? Jedną słychać wyraźnie.

Wiersz Zbigniewa Herberta „Dlaczego klasycy”. To znaczy – dlaczego czystość. Dlaczego brak jęków patetycznych, rwania włosów z głowy, oceanów łez, ideologicznych koturnów i innych papuzich balonów, jest krzepiący. Dlatego, że, jak powiada Herbert, „jeśli tematem sztuki/ będzie dzbanek rozbity/ mała rozbita dusza/ z wielkim żalem nad sobą// to co po nas zostanie/ będzie jak płacz kochanków/ w małym brudnym hotelu/ kiedy świtają tapety”. Kto mający smak jako taki chce po sobie zostawić tropy tak żałosne? Kto wybiera generałów, co „skomlą na kolanach przed potomnością/ zachwalają swoje bohaterstwo/ i niewinność// oskarżają podwładnych/ zawistnych kolegów/ nieprzyjazne wiatry”? A co w zamian? „Tukidydes mówi tylko/ że miał siedem okrętów/ była zima/ i płynął szybko”.

Chris na Wyspie Wielkanocnej mówi więcej. Lecz niewiele więcej i porównywalnie czysto. Na końcu znajdzie wygodne miejsce w żółknącej trawie, pod ogromną, jedną z bez mała dziewięciuset kamiennych głów, co nie wiadomo od jak dawna niepokoją żywych nadzieją, iż w ich kamiennym wnętrzu żyją zmarli. Po chwili usiądzie obok Chrisa Lee. Lekki, słony wiatr, jak zawsze. W oddali ocean bez końca, jak zawsze. Kilka sekund milczenia. I naraz Chris powie: „Arkansas”. Ale spokojnie, spokojnie, jak gdyby nigdy nic. Słomkowy pork pie w żółknącej trawie. Później nawet i to nie.

22 listopada 2026 r.


Przeczytaj również: