Chyba nie jest najważniejsze, co to za opowieść, kto ją napisał i jaki tytuł nadał. A może po prostu – pamięć zawodzi i miast klecić usprawiedliwienia, lepiej się cieszyć, że nie całkiem zawodzi? Rzeczywiście, coś ocalało ze starej opowieści. Powraca coś. Stukot? Stukot, a za chwilę pociąg. Pociąg latem w drodze z Zurychu do Lozanny. Tak. Zamarły przy oknie człowiek podziwia Alpy, lecz na moście nad Aarą nie wiedzieć czemu majaczy mu w pamięci widmo znajomego, o którego życiu bez właściwości i samobójczej śmierci od lat nie myślał przecież w ogóle. Dlaczego więc widmo zjawia się teraz? Otwiera gazetę, czyta notkę o sensacji dnia. Lodowiec oddał oto światu szczątki górskiego przewodnika Johannesa Naegelego, który przepadł bez śladu w roku 1914! Dlaczego teraz taka wielkoduszność gór? Owszem, roztopy, powolne cofanie się alpejskich lodów, wszystko da się racjonalnie wyjaśnić, lecz jednak – dlaczego teraz? A może lepiej nie pytać? Może lepiej pogodzić się, przyjąć? Człowiek raz jeszcze spoziera na zdjęcie artefaktów w gazecie i szepce ostatni akapit opowieści. Tak więc zmarli powracają. Czasami po dobrych siedemdziesięciu latach wychodzą z lodu i leżą na skraju moreny, kupka wypolerowanych kości i para podkutych butów.

Rzeczy naprawdę ważne: piszczel i obcas. Lub pociąg, most i podobizna gościa, o którym nikt nie przypuszczał, że zjawi się któregoś dnia na naszym progu. Kawałki trupa, strzępy starej opowieści. Coś jeszcze? Strzępy niegdysiejszego teatru, kości i zelówki spektakli, których nie ma już tak długo, że coraz trudniej dać wiarę w ich ponoć prawdziwe ongiś istnienie. To także powraca od czasu do czasu, i tylko w strzępach, niczym w Maisons-Laffitte nocami polskie wiersze do Józefa Czapskiego: nigdy całe, zawsze tylko słowo, bądź dwa, pół frazy, samotne, gasnące echo rymu, nie więcej. Dlaczego? I dlaczego teraz, właśnie teraz zawisa w pamięci obłok białego sędziwego pudru aż z listopada roku 1992? Gdyż pył ten wtedy, w seansie Krystiana Lupy „Kalkwerk” wg powieści Thomasa Bernharda, był pyłem umierania, niemą uwerturą rychłego końca bohaterki – a dziś Wszystkich Świętych mamy, jutro zaś nastanie czas płomyków za dusze bliskich, najbliższych grzesznych? Nie pytać, pogodzić się. Zdławiona starym bólem kobieta znów oto siedzi przy stole we francuskim fotelu inwalidzkim. Szkielet w otulinie sparciałej skóry, zdobny suknią kiedyś śnieżną, bodaj koronkową. Buciki czarne, od lat wzuwane na marne. Bawełnianym pomponem budzi zamarłe w puszce białego pudru obłoki, co dryfują sennie i mrą na włosach, twarzy, szyi, dłoniach, sukni, owalnym lustrze. Przyjąć ją, póki czas. Nie płoszyć.

Jak kiedyś, siebie i najbliższą realność wciąż pudruje pyłem miękkim, przytulnym. Pokrywa twarz sypką ciszą. Najdokładniej najczulej – powieki. Żeby już więcej nie odsłaniały świata o poranku. I równie czule – usta. Aby już nie szykowały się na ostatnie zdanie. Niechaj lepią zdania, słowa przedostatnie, za którymi już tylko kurtyna sunąca w dół. Więc lepią. Muszę się pudrować! Muszę się upudrować! Muszę się upudrować do cna! Puder! Puder! Więcej pudru! Puder! Gdzieś musi jeszcze być puder! Puder! Puder! Od śmierci kobiety (od premiery „Kalkwerku” na Scenie Kameralnej Starego Teatru) minęły już 34 lata, być może zatem nic dziwnego, że nie mam dziś pewności, czy umarła ona właśnie wtedy, przy stole, naprzeciwko owalnego lustra, próbując na amen skryć się w futerale białego pudru, czy też później, jak w powieści Bernharda, zabita przez oszalałego męża. Rzecz w tym, że przecież w samej powieści – do końca nie wiadomo nic. Czy padły strzały, a jeśli tak, to z jakiej broni, ile ich było i w którą część ciała? A może był to cios siekierą w głowę, strzały zaś padły… no właśnie – przed czy po siekierze? I o której z wielu godzin nocy wydarzyła się owa tragedia? Pytam, bo wersji jest pięć, o ile nie osiem. Lecz pytam też – po nic. Istotna rzecz bowiem nie w tym, co i jak było naprawdę.

Istotna rzecz w dotkliwej czystości tamtej sprzed 34 lat sceny pudrowania, tamtej bez mała martwej natury z obłokiem. Rzecz w wielkiej samotności tamtego umierania lub tamtego szykowania się na koniec, przy którym na myśl przychodzi „Piosnka o końcu świata” Czesława Miłosza, zwłaszcza te wersy.

A którzy czekali błyskawic i gromów,

Są zawiedzeni.

A którzy czekali znaków i archanielskich trąb,

Nie wierzą, że staje się już.

Jak wiele można przywołać scen umierania, scen końca świata, przeznaczonych dla tych, którzy nie czekają błyskawic, gromów, znaków majestatycznych ni trąb niby wulkany? Jak wiele jest chwil śmierci, skrytych w filmach, spektaklach i opowieściach, chwil kolosalnych, gdyż małych, dyskretnych, chwil nie uwikłanych w konteksty społeczne czy polityczne, chwil o skulonych ramionach i głowach opuszczonych lub, niczym w „Czyśćcu” Dantego, wciśniętych między podciągnięte i ramionami oplecione kolana, chwil z palcem na ustach? Ile znajdzie się portretów odchodzenia doskonale samotnego, którego nie ma komu dostrzec? Ilu bohaterów umiera, bo umiera, ot, w żadnej, ani dużej, ani małej sprawie? W ilu fikcjach tkwią śmierci skrajnie dotkliwe dlatego właśnie, że nie są na koturnach, nie naprawiają świata, nie dają tanich pocieszeń, nie oswajają z ciemnością, nie uczą, nie przestrzegają?

W filmie „Ida” kobieta przesuwa kilka drobnych rzeczy w swym pokoju, jak co dzień, bierze kąpiel, jak zawsze o tej porze, zapala papierosa i włącza ukochaną płytę, jak robi od lat. Po czym, okutana szlafrokiem – wyskakuje przez okno tak zwyczajnie jakby przez nie, człapiąc do kuchni, beznamiętnie zerkała na świat nudny jak zawsze. W londyńskim „Hamlecie” śmierć Ofelii to jej powolne przejście boso przez zasypane suchymi liśćmi ogromne, puste pokoje. Na końcu trzeba skręcić w prawo, a tam są drzwi. Spokojnie, spokojnie, trudno nie znaleźć klamki. W filmie „Zimna wojna” on i ona siedzą na ławce przy pustej szosie między polami zbóż, długo, z jasnymi twarzami. Ona mówi naraz: Chodź na drugą stronę. Tam będzie lepszy widok. On ją wielbi, więc tylko się uśmiecha. Po czym – wstają i odchodzą. Ławka już pusta, z boku pustki Glenn Gould gra „Wariacje Goldbergowskie”, nuty bezsenności. W brytyjskim seansie „Cyrano de Bergerac” śmierć nie jest stosem trupów żołnierzy poległych z miłości do ojczyzny oraz króla. Nie. Śmierć to tyci gest. Po prostu, aktor odkleja od policzka drucik z niezauważalnym mikrofonem. Koniec. Nie ma już głosu. Nie ma już postaci. Tyle wystarczyło?

Tak, jednym ruchem małego palca drucik odkleić – tyle wystarcza. Albo puder na oczy. Albo spacer boso po suchych liściach. Może być też skok z piętra lub zwolnienie miejsca na ławce przy drodze… I tak dalej. Trzeba by pomyśleć o katalogu małych wielkich śmierci teatralnych, kinowych i literackich. O albumie odejść na zawsze, pamiętnych niczym w „Stu latach samotności” Gabriela Garcii Marqueza koniec pułkownika Aureliana Buendi. Pewnego popołudnia, gdy do Macondo zawitał cyrk, pułkownik poszedł na patio i zaczął siusiać pod kasztanem, oparłszy czoło o pień i wtuliwszy głowę w ramiona, jak kurczak. Następnego dnia o jedenastej Santa Sofia de la Piedad poszła wyrzucić śmieci w rogu patia i dostrzegła wysoko kołujące sępy.

1 listopada 2026 r.


Przeczytaj również: