Drogi Doktorze!
Wyobraź sobie, iż siedząc w ustawionej na scenie Teatru Groteska szklanej wannie niczym akwarium, Jean-Paul Marat, czciciel gilotyny i nieszczęśnik o skórze będącej już tylko chorobliwym swędzeniem – trzyma na kolanach własnego manekina o piersi noszącej krwawy ślad noża, którym wiele lat wcześniej Karolina Corday zabiła Marata naprawdę. A może nie zabiła, a dopiero zabije? Może to nie jest wspomnienie, lecz zapowiedź? Tyleż epitafium, co wieszczba?
Co tu się dzieje tak naprawdę, drogi Panie? Czy to, że na wylot znając mechanizmy terroru rewolucji francuskiej, mając więc pewność nieuchronności zdarzeń jutrzejszych – Marat przytula w wyobraźni swego rychłego trupa? Czy też dzieje się to, że jeszcze nie do końca wystygła po śmierci świadomość Marata sadza oto jego trupa na kiedyś żywych jego kolanach, aby pożegnać się na zawsze? I właściwie – który tutaj rok panuje? 1793, gdy Corday zabiła Marata naprawdę? 1808, kiedy w sztuce Petera Weissa stygnący markiz de Sade w łaźni przytułku Charenton inscenizuje z obłąkanymi spektakl o męczeńskim czekaniu Marata na nóż Corday? A może jest tylko 2026 rok i w listopadowy wieczór oglądam w Grotesce seans „Męczeństwo i śmierć Marata”, przez Konrada Dworakowskiego wyreżyserowany na kanwie legendarnej sztuki Petera Weissa? Jedno pewne – w owej scenie bohater już nie żyje i jeszcze nie umarł, jest zarazem snem i jawą, iluzją i realnością, teatrem i widownią. A ja? A co z panem?
Jest Pan gdzieś teraz? Ale gdzie? Tam? Tu? Bliżej? Dalej? I jak nie teraz, to w którym kiedyś? Przeszłym czy przyszłym? No i co z naturą Twego istnienia, Józefie Opalski? Jaki jego status? Twarde ono czy dymne? Ile w nim jawy, ile snu czyjegoś? A może Parki były litościwie i jesteś pan oto jednoznaczny: realny w pełni lub w pełni fikcyjny? Owszem, o stary labirynt niepewności pytam, o jadowite kwestie. Lecz skoro widziało się sztukę Weissa, utkaną z niepewności, wahań, uporczywego podszywania się prawdy pod iluzję i na odwrót – to o czym mam mówić? Poza tym – czy ja sama nie jestem niepewnością? Przecież diabli wiedzą, czym tylko fikcją, pisarskim wymysłem Witolda Gombrowicza, czyli naprawdę nie spotkał mnie on w tramwaju i nie wysłuchał mych głupot o Brunonie Schulzu, czy też na odwrót – był tramwaj, ja i brednie moje. Nie wiadomo też, czy to Doktorowa z Wilczej pisze, czy też znów ktoś się podszył i gra starowinkę, co już tyle razy umierała, lecz nigdy się nie udało. Gra mnie podobnie jak w Grotesce Zbigniew Kozłowski – de Sade’a, Lech Walicki – Marata, Jagoda Jasnowska – Karolinę Corday, zaś…
Tak, ma Pan rację, trzeba się zatrzymać, gdyż w przeciwnym razie – dalej brnąc uparcie w pajęczynowy labirynt Weissa – zgubi się człowiek zupełnie na ścieżkach, gdzie brzęczą kolosalne dysputy o tym i tamtym świecie. O ułudach rewolucji, dziergającej przyszłe szczęście szarego ludu nićmi żył dyndających przy głowach odciętych gilotyną. O ironicznej samotności markiza, wielkiego reżysera trupy obłąkanych, bez ustanku obecnego na scenie w swoim spektaklu, reżysera, którego ucieszyłby widok Tadeusza Kantora, dyrygującego „Umarłą klasą” lub „Wielopolem, Wielopolem”. O wiecznym lęku i wiecznym poczuciu winy, błąkającymi się gdzieś pomiędzy fizjologią a modlitwą, wonią potu i zapachem kadzidła, śliną na skórze kobiety lub mężczyzny a śliną zmiękczającą opłatek, co ma kruchy smak zbawienia, amen. I jeszcze o starym niepokoju teatru, będącym wiecznym niepokojem świata, gdzie nie sposób się nie pogubić w nieskończonym przenikaniu jawy ze snem, doktora Jekylla i pana Hyde’a. Inaczej mówiąc – o niepokoju tej w „Makbecie” pozostawionej przez Williama Szekspira garstce słów bez dna. Zgaśnij, zgaśnij,/ Nietrwała świeczko! Życie jest jedynie/ Przelotnym cieniem; żałosnym aktorem,/ Co przez godzinę puszy się i miota/ Na scenie, po czym znika; opowieścią/ Idioty, pełną wrzasku i wściekłości,/ nie znaczącą nic. A myśl filozofa, mówiącą o snach i jawie jako o kartkach tej samej księgi, a dalej o tym, że gdy kartki owe czytamy – żyjemy, kiedy zaś je tylko przeglądamy – wtedy śnimy? Pamięta Pan te frazy?
Jak by nie liczyć, nie mierzyć i nie ważyć – wszystko to w seansie Dworakowskiego jest, szanowny Doktorze. Owszem. I to cieszy. Jest, żyje, brzęczy, lecz jednak – gdzieś tam… Z boku? Bo ja wiem – zawstydzone może? Zalęknione własną piękną potwornością? Choć nie na amen ukryte, to jednak schowane? Utemperowane lekko? Kulturalnie okiełznane? Wyprane i wyprasowane, no i miło pachnące? Tak, zbyt eleganckie jest męczeństwo i śmierć kapłana gilotyny, skazanego na swędzenie skóry i kąpiele w cieczach bezradnych. Eleganckie? Może lepiej rzec: zgrabne, poukładane, gustowne, ze śliniakiem w grochy pod szyjką? Tak. Lecz z drugiej i najważniejszej strony – pokaż mi Pan dziś jakieś inne dzieła sceniczne tego rodzaju. To znaczy dzieła, co – mając za źródło opowieść o tak potężnej potencjalnej energii historiozoficznej – jednak nie stawiają żadnych ostatecznych tez polskich, gorących niczym świeże bułeczki. Nie karcą, nie pouczają ani nie oceniają. Ile takich Pan zna? Pomijając jeden żałośnie nachalny momencik, gdy ktoś epatuje mnie szmatami ułożonymi w biało-czerwona flagę – seans Dworakowskiego do niczego nie nakłania, w żadną stronę nie pcha twojej myśli. Jest daleki od katedry w uniwersyteckiej sali wykładowej. Nie serwuje prawd do bezrefleksyjnego wierzenia. On tylko daje preteksty do samodzielnych rojeń. Jest otwarty. Dokładniej mówiąc, jest zestawem kilku, jeśli nie kilkunastu lekko uchylonych furtek, wiodących w wielu kierunkach. I wędruj sobie, człeku, dokąd chcesz!
Gdyby nie groziło to opasłością efektu końcowego, ileż ja bym Panu na kanwie Weissa i spektaklu w Grotesce przeróżnych cudactw dygresyjnych nasnuła w tym liście! A to o spektaklu Konrada Swinarskiego, a to o nieco późniejszej premierze Petera Brooka, a to o trzech fantastycznych opowiadaniach Julio Cortazara, stworzonych z olśnienia przedstawieniem Brooka, a to wreszcie o Annie Marii Grosholtz… Tak, o niej powiem. Zna Pan tę damę?
Za terroru rewolucji francuskiej już skrócono jej włosy, by nic nie wadziło gilotynie. Ostrze jednak nie opadło. Pozostało uśpione, gdyż w Paryżu tamtych lat nikt tak wytrawnie jak Anna Maria Grosholtz nie potrafił odciętym głowom zapewniać życia wiecznego w głowach sztucznych, a to wysoko ceniła rewolucyjna władza. Po prostu – jako jedyna gwarantowała ściętym wrogom rewolucji aż tak skuteczne zmartwychwstanie w wosku. Czy muszę mówić, że gdy wyemigrowała do Anglii – zaczęła być znana jako Madame Tussaud? Czy trzeba dodawać, że zabrała z sobą do Londynu swe trupie zbiory i pierwszą jej wystawą był pokaz głów paryskich z epoki terroru, a pośród nich poczesne miejsce zajmowały głowy Marata i Corday? Myślę, drogi Doktorze, nawet jestem pewna, iż Weiss, pisząc w roku 1963, może 1962, swą ciemną rewię o wielkim, fikcyjnym spektaklu Sade’a w domu obłąkanych, widział manekinowe czaszki dwojga bohaterów swoich, więc i bohaterów swojego de Sade’a.
Zobaczył woskową wieczność Marata i Corday, lecz nie zobaczył czaszki markiza. To wina niezdrowo podnieconych frenologów. Otóż, wypożyczyli oni cenną, niepowtarzalną czaszkę, aby zbadać, jakie potworne ślady pozostawiły w jej kościach potworne myśli i sny de Sade’a. Okazało się, że łupina ta krągła była pod każdym względem uderzająco, wręcz bliźniaczo podobna do krągłej łupiny Ojca Kościoła – św. Piotra. Było to dla ludzkości chyba zbyt kłopotliwe. W każdym razie – czaszka markiza zniknęła.
Powiadają, że wciąż wędruje tajnymi, pewnie podziemnymi traktami, przez świat cały. Od starego właściciela, do właściciela nowego. Od pieniędzy, do pieniędzy. Z kontynentu, na kontynent. Z miasta, do miasta. Ostatnio widziano ją ponoć w Holandii. Inni powiadają: Buenos Aires. W sumie – czy to nie obojętne? Grunt, że wędruje. Ze sceny, na scenę, i dalej, na kolejną, i znów…
Pozdrawiam czule.
Doktorowa z Wilczej
15 listopada 2026 r.
