Woda równa się czasowi, a pięknu dostarcza sobowtóra. Będąc po części wodą, służymy pięknu w ten sam sposób.
Josif Brodski „Znak wodny”
Być może dlatego, że dzień ciemny, że chmury gęste, tłuste, albo że ulica Węgierska cała w resztkach listopadowej mgły koloru myszy – zanim włączono światło, w szarości podobnej zmierzchom, ogromna ściana wewnątrz od dawna martwej, zaludnionej starymi duchami Bożnicy Zuckera przez chwilę zdawała się być rzeczywistą widownią greckiego amfiteatru, pełną głów mrugających, patrzących w dół, tam, gdzie na skraju kamiennej sceny krucha postać w krótkich spodenkach i letniej koszulinie mówi o kłamliwych prawdach pamięci, jak zwykle kreśląc motylimi palcami przezroczyste arabeski w powietrzu. Nie wszystko dobrze słyszałem, lub tylko zdawało mi się ułomnie, lecz chyba było coś o zakładzie wynajmu drogich nieobecnych. Tak. I o ciemnych indywiduach, co w żałosnych spektaklach podszywają się pod zmarłych, by nas pocieszyć, i o iluzji powrotów. Ale też o tym, że nie mamy nic innego prócz iluzji powrotów, prócz fikcji podróży, odbywanych jedynie w głowie. Pani z lewej strony widowni uśmiechnęła się przy tych słowach cierpkiego pocieszenia. W ostatnim rzędzie grubawy jegomość zsunął słomkowy kapelusz aż do brwi. Zaś dama na samym dole cicho wydmuchała nos w koronkową chustkę. Biedna, przeziębiona Desdemona! I wtedy mój sędziwy przewodnik, którego węglowo-czarny płaszcz z dyskretnie połyskującej skóry, podobnie czarny golf i kapelusz miękki niby z filcu pozwalały wspomnieniu przywołać z pożegnalnego seansu Tadeusza Kantora „Dziś są moje urodziny” postać Marii Jaremy – wyrecytował gromko: „Światło!”.
Ożyły halogeny, zniknął zmierzch, rozwiała się fatamorgana, wróciła lita jawa. Martwa Bożnica Zuckera znów była żywą Galerią Starmach, stare duchy umknęły i zostały jedynie czarno-białe fotografie na wszystkich ścianach i pod sufitem – niepokojąca wystawa „Mój Tadeusz Kantor” w reżyserii Jacka Marii Stokłosy, którego w jednoznacznym świetle już nie dało się pomylić ze sceniczną Marią Jaremą. Więc owa chwila zmierzchu była tylko chwilą drobnego przesunięcia rzeczywistości w lewo bądź w prawo, na krawędź, może milimetr poza krawędź rzeczywistości? Nie inaczej. Miała coś z Behemota u Michaiła Bułhakowa, z tego lekko przesuniętego czarnego kota, który łaził na tylnych łapach, złocił wąsy, zdobił szyję wytworną muchą, gadał po ludzku i oszukiwał, grając w szachy z demonem, a na domiar człowieczeństwa oraz męskiej godności częstował cudną Małgorzatę czystym spirytusem. Owszem, można się zdumiewać tą iście operetkową nieprawdą. Lecz na dobrą sprawę – cóż dziwnego i nieprawdziwego w tym, że myśląca i czująca istota chodzi wyprostowana, lubi się stroić, robić głupka z władcy i emablować piękności przy mocnym kieliszku? Nic tedy zdumiewającego, że gdy w Galerii minęła chwila szarości, diabelnie żywy amfiteatr grecki na powrót przeistoczył się w fotografię Stokłosy, bodaj w największe, monstrualne zdjęcie globu, uwieczniające tłum głów słuchających w jakiejś przeszłości wykładu snutego przez Kantora gdzieś daleko stąd, w Wenezueli może, Meksyku albo innym Edynburgu. Tak bywa zawsze, gdy zjawia się światło jednoznaczne. Mrze niepokój. Lecz wydarza się wtedy coś jeszcze.
W świetle – zdjęcia zawsze zaczynają lekko lśnić, błyskać dyskretnie, niczym powierzchnia kałuży, spokojnego jeziora, morza, a na amen unieruchomione na dnie zdjęć łupiny przeszłości, jakieś gesty, wyrazy twarzy, kroki, spojrzenia zdają się trwać w przejrzystych głębinach. Niewiele trzeba, by się ruszyły, przesunęły i znów żyły przez chwilę, niczym troje zmarłych w „Zdziczeniu obyczajów pośmiertnych” Bolesława Leśmiana, odgrywając pod powierzchnią wody kawałek swych dawno przebrzmiałych losów. Starczy niewielki ruch wody, niewielki pląs pamięci lub wyobraźni, pamięci, czyli wyobraźni. W Galerii Starmach tak właśnie błyska kilkadziesiąt czarno-białych artefaktów Stokłosy, wybranych spośród kilkudziesięciu tysięcy, pstrykanych przez kilka dziesiątków lat.
Jego Kantor jest Kantorem przypadkowych chwil, co snuły się gdzieś na marginesie godzin oficjalnych, potężnych, pamiętnych. Te potężne, ich prostokątne ślady, rzecz jasna, też wiszą na ścianach: melancholijne monidła paru spektakli. Ale Kantor Stokłosy jest głównie codzienny, na marginesie, z boku, w normalności, nawet jeśli zdaje się ona być odświętnością. Oto, całkiem jak nieskazitelny dżentelmen, zgięty w pół – cmoka dłoń cesarzowej Farah Pahlawi. Pije kawę w ogródku paryskiej knajpy de Flore lub Deux Magots. Jest znużony u siebie w pracowni. W hamaku na plaży Morza Karaibskiego o niczym nie myśli. Udając niesfornego uczniaka – znienacka wychodzi z zabytkowej szafy na zamku w Niedzicy. Patrzy na wypchanego gołębia zamarłego na krawędzi obrazu. Leży na poduchach w rekwizytorni edynburskiego teatru. Z kijem w garści mija drogowskaz wskazujący wszystkie strony świata. Rechoce nocą pod drzewem ogrodu przy dworze hrabiego Krasińskiego. Odpoczywa wsparty o kamienną rzeźbę bezimiennego bożka Majów. Idzie, siedzi, jest smutny, jest radosny, jest bezradny. Często, najczęściej – jest samotny. Nie wiem tego na pewno, lecz w wielu uwiecznionych sekundach myśli może o śladach, które zostawia. Jak na fotografii wiszącej bodaj naprzeciwko największego zdjęcia globu.
Oto podwinął spodnie do kolan i stoi w gęstym mule. Nie przez lata, nie, lecz może choć przez chwilę trwały odciski stóp, kiedy odszedł. A nawet przez całe lato, jeśli tylko nastała susza. W katalogu wystawy, który zdumiewa edytorską smakowitością, Stokłosa wyznaje, że muł ten jest mułem wioski Maniowe w latach 80. zeszłego stulecia, wioski dziś martwej w głębinach Jeziora Czorsztyńskiego. Domostwa, wychodki, stajnie, sady, ścieżki, płoty, studnie, byle co, wszystko – od lat na dnie.
Na stronach pewnej starej opowieści o bezradności pamięci i utracie nie do odzyskania, w podobnie zatopionym mieście, jego nieobecni mieszkańcy wciąż żyją i umierają na dnie, jak kiedyś, tylko w rybim milczeniu, z nieustannie szeroko otwartymi oczami i twarzami o wyrazie istot zapomnianych. By ich dostrzec, wystarczy, stojąc na brzegu, trochę przesunąć rzeczywistość w prawo bądź lewo.
W innej bajce – „Morzu utraconego czasu” Gabriela Garcii Marqueza – Tobiasz i Herbert, żyjący tam, gdzie wiele lat później Kantor o niczym szczególnym nie myślał w hamaku rozpiętym między palmami, pewnego popołudnia nurkują i płyną na dno po najsmakowitsze w świecie mięso morskich żółwi, mijając w drodze podwodne miasto, w którym mężczyźni i kobiety konno objeżdżają brzęczące muzyką budy taneczne, a dzień jest pogodny, ciepły i żywy, niczym begonie i róże na obrośniętych algami balkonach. Podróżni są zbyt pokorni, aby się dziwić. Kto wie zatem, historia wsi Maniowe, martwej na dnie jeziora, podobnie jak historia znieruchomiała pod powierzchnią fotografii Stokłosy – być może nie jest jeszcze utkana do końca?
Tobiasz wrócił do wsi o północy. Poszatkowali z Klotyldą żółwia i wrzucili kęsy do wrzątku. Palce lizać! Nad talerzem Tobiasz, z kamienną miną człowieka referującego najzwyklejsze sprawy minionego dnia, opowiedział żonie o mieście białych domów na dnie morza, o kwiatach, o balkonach falujących algami, o koniach, wodnej muzyce i spowolnionych, jakby sennych tańcach. Klotylda złapała się za głowę, powiada Marquez. Ojej, Tobiaszu – krzyknęła. Ojej, Tobiaszu, na miłość boską, tylko nie zaczynaj od nowa! Zamilkł, oczywiście. Myślę jednak, że jutro, najdalej po najbliższej niedzieli, Tobiasz zacznie od nowa.
8 listopada 2026 r.

Przeczytaj również:
22 listopada, 2026
Arkansas
Gdy zostało mu już tylko ostatnie czekanie i cyrkowa klaunada własnej jego…
15 listopada, 2026
Wędrówka czaszki
Wyobraź sobie, iż siedząc w ustawionej na scenie Teatru Groteska szklanej…
1 listopada, 2026
Biały puder
Jak wiele można przywołać scen umierania, scen końca świata, przeznaczonych dla…


